راه هاي شناخت صفات خداوند
يکي از مسائلي که هميشه ذهن انسان را به خود مشغول کرده است، يافتن راهي براي شناخت هرچه بيشتر خالق و آفريدگار هستي است. بشر همواره به دنبال يافتن پاسخ اين پرسش بوده است که
خدايي که او و هستي را خلق کرده، و قرار است روزي به سوي او بازگردد، چگونه خدايي است؟ چه
ويژگي هايي دارد؟ آيا او به همه چيز علم دارد؟ او قادر به انجام دادن چه کارهايي است؟ او با بندگان
خود چگونه رفتار مي کند؟
يافتن پاسخ اين پرس شها، نيازمند دستيابي انسان به منبعي است که اطلاعاتي دقيق و غيرقابل خدشه
به او بدهد تا با تکيه بر آن بتواند به شناختي صحيح و به دور از اشتباه و خطا در مورد خداوند، دست يابد.
البته ما انسا نها به دلیل توانایی های محدود خود، امکان شناخت کامل خدای نامحدود را
نداریم، اما به قدر توان و درک خود، می توانیم به شناختی محدود از خداوند، دست یابیم؛ به همین دلیل
است که رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله می فرماید:
ما عَرَفناکَ حَقَّ مَعِرفَ تکَ
آن چنان که شایستهٔ معرفت توست، تو را نشناختیم.
تفکر در کتاب آسماني
یکی از بهترین راه های دستیابی به شناخت صفات خداوند، مراجعه به کلام خود اوست. توصیفی
که خداوند از خود می کند، توصیفی دقیق و بی نقص است که می تواند ما را در شناخت صحیح از او،
یاری دهد. با مطالعهٔ کلام الهی، با آیات زیادی روبه رو می شویم که هر کدام به بیان بخشی از ویژگی ها و
صفات خداوند می پردازد. قرآن کریم به ما می آموزد که:
خداوند بر همه چيز آگاه است. او از آنچه در قلب ما مي گذرد 2، از آنچه چشم هاي ما مي بيند 3
و آنچه در گوش ديگران نجوا مي کنيم آگاه است ، او حتي از فرو افتادن برگ درختي در گوشه اي از
جهان نيز باخبر است 5؛ خلاصه اينکه هيچ چيز آشکار و مخفي اي نيست مگر آنکه خدا به آن علم دارد:
اِنَّهو یَعلَمُ الجَهرَ وَ ما یَخفیٰ
او هر آشکار و نهانی را می داند.
خداوند مهربان است و مهربانی او همه چیز و همه کس را در برگرفته است ١، او آن قدر مهربان
است که مهرورزی بر بندگان را بر خود واجب کرده ٢ و خود را دوستدار آنان نامیده است:
وَ هُوَ الغَفورُ الوَدودُ
او آمرزنده و دوستدار بندگانش است.
با اين وجود، او مجازات کننده نيز هست و کساني را که به مبارزه با حق برخيزند و از گناه و
سرکشي دست بر ندارند از رحمت خويش محروم و به عذابي دردناک گرفتار مي کند:
وَ مَن يُشاقِّ اللّهَ، فِانَّ اللّهَ شَديدُ الِعقابِ
و هرکه با خدا دشمنی کند بداند که خداوند به سختی عقوبت می کند.
او به بندگانش ظلم نمي کند بلکه اين انسان ها هستند که با گناهان و خطاهايشان به خود ظلم مي کنند و خود را در مسير گرفتاري و هلاکت قرار مي دهند:
اِنَّ اللّٰه لا یَظِلمُ النّاسَ شَیئًا، وَ لٰکِنَّ النّاسَ اَنفُسَهُم یَظِلمونَ
خداوند به مردم هیچ ستمی نمی کند بلکه این مردمند که به خود ستم می کنند.
البته، کسانی را که از گناه خویش پشیمان شوند و توبه کنند با آغوش باز می پذیرد ٦؛ چرا که او خود
را خدای بسیارتوب هپذیر معرفی می کند و توبه کنندگان را دوست می دارد.
اِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ التَّوّابینَ
همانا خداوند توبه کنندگان را دوست دارد.
او با احکام و قوانینش قصد سخت گرفتن بر بندگانش را ندارد بلکه می خواهد با این قوانین
انسان ها را از پلید یها و ناپاک یها دور کند 2 و آنها را به سوی زندگی سرشار از خوشبختی و سعادت در
این جهان و بهشتی آباد و پرنعمت در جهان آخرت هدایت نماید.
او شکرگزار است؛ شکرگزار و قدردان کارهای خوبی که از سوی بندگانش انجام می شود، حتی
اگر هیچ کس آن خوبی ها را نبیند و یا به چشم دیگران کوچک و بی ارزش بیاید. خداوند تمام این خوب یها
را ثبت می کند و با پاداش فراوان از انجام دهندگان این اعمال سپاسگزاری و قدردانی می کند:
وَ کانَ اللّٰهُ شاِکرًا عَلیمًا
خداوند شکرگزار و آگاه است.
و سرانجام اینکه خدایی که قرآن توصیف می کند بهترین روزی دهنده 6، بهترین یاری کننده 7 و
بهترین سرپرست است.
حضرت علی علیه السّلام در خطبه 91 نهج البلاغه در توصیف خداوند می فرماید:
خداوند از اندرون لانه های تابستانی مورچگان و خان ههای زمستانی حشرات، از آهنگ اندوهبار ...«
زنان غمدیده و صدای آهسته قدم ها آگاهی دارد. خدای سبحان از جایگاه پرورش میوه در درون پرد ههای
شکوف ه و از مخف یگاه حیوانات وحشی در دل غارها و کو هها و اعماق در هها، از نهانگاه پش هها بین ساق هها و
پوست درختان و از محل پیوستگی بر گها به شاخسارها آگاه است.
خدا از آنچه پرده ابر را به وجود مي آورد و به هم مي پيوندد و از قطرات باراني که از ابرهاي متراکم
م يبارد و از آنچه گردبادها از روي زمين بر مي دارند و باران ها با سيلاب آن را فرو مي نشانند و نابود مي کنند،
از ريشه گياهان زمين که ميان انبوه شن و ماسه پنهان شده است، از لانه پرندگاني که در قله بلند کوه ها
جاي گرفت هاند و از نغمه مرغان در آشيانه هاي تاريک، از مرواريدهايي که در دل صد فها پنهان است، و امواج
درياهايي که آنها را در دامن خويش پروراندند، آگاهي دارد. اين همه آگاهي هيچ گونه زحمت و دشواري براي
او ندارد و براي نگهداري اين همه مخلوقات رنگارنگ که پديدآورده است، دچار نگراني نم يشود و در تدبير
امور مخلوقات، سستي و ملالي در او راه نمي يابد... .
خدایا تو سزاوار زیباترین توصی فهایی و درخور آنی که فراوان ستایشت کنند. اگر تو را آرزو کنند
». پس بهترین آرزویی و اگر به تو امید بندند پس بهترین امید
تفکر در کتاب خلقت
راه دیگر شناختن صفات خداوند، تفکر در کتاب خلقت است؛ یعنی از طریق آثار و نشان ههای او،
که در سراسر جهان آفرینش متجلی است به ویژگ یهای او پی ببریم؛ همانگونه که با دیدن نوشت های علاوه
بر پی بردن به وجود نویسنده، به میزان علم و دانایی و نوع افکار و اندیش ههایش پی می بریم، یا هما نگونه
که با دیدن ساختمانی، از وجود سازنده و میزان مهارت و توانایی وی باخبر می شویم، با تفکر در جهان
خلقت نیز می توان علاوه بر پی بردن به وجود خالقی بی همتا با برخی از ویژگ یها و صفات او نیز آشنا شد.
تنها کافی است به تفکر در عالم، بنشینیم، آنگاه این جهان را همچون جاده ای رهنمون به سوی
او خواهیم یافت. زیبایی های عالم، جلوه ای از زیبایی او، خوبی های آن، روایتگر نیکی او و عظمت های
آن، پرتوی از قدرت و بزرگی اوست. گویی تمام اجزای عالم از او سخن می گویند.
البته به هر میزان که علم و دانش ما افزایش می یابد، بیشتر از گذشته آثار علم و قدرت خداوند را
در جهان درم ییابیم و در برابر این همه عظمت، به شگفتی می آییم؛ آن چنان که عقل و اندیشهٔ بزر گترین
دانشمندان نیز در برابر این همه شگفتی، به حیرت می آید.
اینشتین، فیزیک دان نامی معاصر، درباره مواجهه انسان با شگفتی های بی پایان طبیعت می گوید ما
انسان ها همچون طفلی خردسال هستیم که وارد کتابخانه ای بزرگ می شود که همهٔ دیوارهای آن از زمین
تا سقف با کتاب هایی به زبان های گوناگون پوشیده شده است. کودک می داند که باید کسی آن کتاب ها را
نوشته باشد… . کودک طرحی مشخص در ترتیب کتاب ها می بیند، نظمی اسرارآمیز که او آن را درک
نمی کند ولی می تواند با حسی مبهم حدس بزند. به نظر من وضعیت این کودک همانند وضعیت عقل انسان
در برابر خداست...
صفات ثبوتی و سلبی
در اینجا ممکن است این سؤال پیش بیاید که اگر مخلوقات و موجودات جهان، آیات و نشانه های
الهی هستند و از طریق آنها می توان به صفات خالقشان پی برد، آیا می توان هر صفتی را که در مخلوقات
م یبینیم به خداوند متعال نسبت دهیم؟ به طور مثال، آیا می توان خداوند را دارای جسم و محدود به زمان
و مکان دانست؟
هر کمال و خوبی که مخلوقات دارند، از خالق دریافت کرده اند و کسی می تواند کمال و خوبی را
به دیگری دهد که خود نیز آن را دارا باشد. بنابراین خداوند سرچشمهٔ همهٔ خوب یها و کمالات است.
اما صفاتی که از مخلوق بودن و محدود بودن موجودات سرچشمه می گیرد، در خدای متعال
نیست؛ زیرا خداوند مخلوق و محدود نیست. مثلاً جهل، ظلم، ضعف و جسمانی بودن همه نوعی نقص
و کاستی است. پس با توجه به اینکه خداوند موجودی کامل و بی نقص است، نمی تواند دارای چنین
صفاتی باشد. به عنوان نمونه این گونه نیست که خداوند همچون ما اگر در این مکان حضور داشته باشد
از مکان دیگر بی خبر باشد، یعنی خدا مثل اجسام محدود به یک مکان خاص نیست.
نتیجه اینکه: صفات را در رابطه با خداوند به دو دستهٔ کلی تقسیم می کنیم:
- 1 صفاتي که جنب. کمال دارند؛ مثل قدرت، علم، عدالت، رحمت، رازقیت، حیات،
م ینامیم و به خدا نسبت می دهیم. یعنی خداوند این « صفات ثبوتی » مهربانی و بخشندگی. این صفات را
صفات را داراست.
- 2 صفاتی که از نقص ناشی می شوند؛ مانند جهل، خستگي، خواب، مرگ، عجز و نياز به
مي ناميم و از خداوند سلب مي کنيم. يعني خداوند اين صفات « صفات سلبي » پدر و مادر. اين صفات را
را ندارد و از آنها مبرّاست.
حمد و تسبیح
شما با ذکرهای زیر به خوبی آشنایید؛ زیرا در هر نماز بارها آنها را تکرار می کنید:
اَلحَمدُللِّه رَبِّ العالَمينَ
سُبحانَ رِبّيَ العَظيمِ وَ بحَمدِه
سُبحانَ اللِّه وَ الحَمدُ للِّه
آیا می دانید معنی این ذکرها چیست؟
است. وقتی » منزّه دانستن « و » پاک دانستن « به معنی » تسبیح « و » ستایش « به معنای » حمد «
،» سبحان اللّٰه « و وقتی می گوییم » هر ستایش برای خداست « می خواهیم بگوییم که ،» الحمدللّٰه « م یگوییم
کسی و چیزی قابل ستایش است که .» خداوند از هر نقص و عیبی، منزّه است « می خواهیم بگوییم
کمالات و زیبایی هایی در او باشد. می دانیم که همهٔ زیبای یها و خوبی های جهان از خداست. پس ستایش
حقیقی و حمد واقعی از آنِ اوست.
وقتی می گوییم خدایا تو پروردگار جهانی، تو رحمان و رحیمی، تو بخشنده و مهربانی، او را
خدا را بیان م یکنیم. و در تسبیح، خداوند را از » صفات ثبوتی « ستوده ایم. در حمد و ستایش، همواره
پاک و منزه م یداریم؛ م یگوییم: خدایا تو نیازمند نیستی، تو شریک نداری، تو فرزند » صفات سلبی «
نداری و ... .